Ottomaanse Rijk.html



Devlet-i Âliyye-i Osmaniyye

←  1299 — 1922  →
(Details) (Details)
Motto دولت ابد مدت Devlet-i Ebed-müddet ("Eeuwige Rijk")
Kaart
(1683)
Algemene gegevens
Hoofdstad	Söğüt (1299-1326) Bursa (1326-1365) Edirne (1365-1453) Istanbul (1453-1922)
Oppervlakte	± 19.902.000 km² (1595)
Bevolking	± 35.350.000 (1856)
Talen	Turks/Ottomaans, Arabisch, Koerdisch, Grieks, Albanees, Slavisch, Aramees, Armeens, Hebreeuws, Perzisch; officieel: Arabisch
Religie(s)	Islam
Volkslied	De mars voor Sultan Abdulmecid II
Munteenheid	Akçe, Lira, Kuruş, Sultani
Regering
Regeringsvorm	Grootsultanaat (/Keizerrijk)
Dynastie	Osman
Staatshoofd	Sultan

Het Ottomaanse of Osmaanse Rijk (Turks: Osmanlı İmparatorluğu, Osmaans (oud-Turks): Devlet-i Âliyye-i Osmaniyye) is het Turkse rijk dat gesticht werd door Osman I, de stamvader van de Ottomaanse dynastie. Het kan beschouwd worden als de opvolger van het Seltsjoekenrijk (Roem-Seltjoeken). Het rijk droeg de naam van de stichter, sultan Osman I. Het Ottomaanse Rijk was een wereldrijk tussen de 14e eeuw en de 20e eeuw n. Chr., en bij de grootste uitbreiding ervan besloeg het een enorm gebied in Noord-Afrika, Azië en Europa.

bewerk Pre-Ottomaanse Rijk

De Seltsjoeken, een uit centraal-Azië afkomstig Turks volk in Anatolië dat zich in de 10e eeuw tot de islam had bekeerd, raakte in conflict met het Byzantijnse Rijk. Met de Slag bij Manzikert begon in 1071 een reeks Byzantijns-Seltsjoekse oorlogen, die ertoe leidde dat rond 1290 het Byzantijnse Rijk als belangrijke macht in Anatolië had afgedaan. Dit opende de weg voor de Turkse volkeren om zich in Anatolië te vestigen. Het rijk van de Seltsjoeken verviel en werd opgedeeld in vele Beyliks. Een daarvan was het Osman Beylik, waarin rond 1280 Osman I aan de macht kwam.

bewerk Opkomst van het Ottomaanse Rijk

Het rijk begon met de verovering van een klein emiraat in het noordwesten van Klein-Azië door Osman I. Deze positie was deels riskant vanwege de nabijheid van het machtscentrum van het Byzantijnse Rijk, maar deels ook aantrekkelijk wegens de ligging op de belangrijkste handelsroute en het bezit van een aantal marktplaatsen. Aanvankelijk was Sogut de hoofdstad, daarna Bursa, en nog later Edirne. Osman en zijn opvolgers verenigden de kleine Turkse successiestaatjes van het Seltsjoekenrijk in Anatolië, en staken ook over naar de Balkan, waar ze de Serviërs en Bulgaren wisten te verslaan. In de Slag op het Merelveld in Kosovo (1389) werden de Serviërs verslagen, maar werd sultan Murat I gedood. De overwinning was zeker niet beslissend, maar uiteindelijk werden wel grote delen van de Balkan bezet. De verovering van de laatste overblijfselen van het Byzantijnse Rijk, waaronder Constantinopel, werd nu het hoofddoel. Oorspronkelijk waren de Ottomanen nog deels nomadisch, met de uitbreiding van het rijk vond steeds meer verstedelijking plaats.

In 1400 omvatte het rijk vrijwel heel Anatolië en de Balkan, maar het werd aangevallen en verslagen door Timoer Lenk. In 1402 leden de Osmanen een verpletterende nederlaag in de Slag bij Ankara en werd sultan Bayezid I krijgsgevangene genomen. Dit gaf de Byzantijnen enig soelaas, maar niet voor lang. Het rijk viel uiteen maar werd herenigd door Mehmet I.

Mehmet II begon het restant van het Byzantijnse Rijk te veroveren en in 1453 werd Constantinopel, het oude Byzantium (nu: Istanbul), na een belegering door de Ottomanen veroverd. De vervallen antieke metropool werd de nieuwe hoofdstad en beleefde onmiddellijk een nieuwe opleving.

Deze uitbreidingen brachten het rijk in conflict met opkomende christelijke en islamitische mogendheden: Hongarije, Spanje en het Heilige Roomse Rijk in het noorden en westen, Perzië in het oosten, en de Mamelukken in het zuiden. Selim I wist deze laatsten in een bliksemveldtocht van slechts enkele jaren te veroveren, waarbij hij zeker geholpen werd door de mening van de Mamelukken dat gebruik van vuurwapens oneervol was. De Osmanen veroverden Egypte (1517), Syrië (1516), Palestina (1516) en West-Arabië (1517). Het gaf hun een sterkere positie tegenover zowel Spanje als Perzië, en versterkte hun reputatie binnen de islamitische wereld, omdat de sultan zich nu Hoeder van de heilige steden (Mekka, Medina, Jeruzalem) kon noemen. Ook werd het kalifaat door hen geclaimd.

De Osmanen veroverden verder steunpunten in Noord-Afrika, zoals Algiers (1516), Tunis (1534) en Tripoli (1551). In het oosten vochten ze met de Perzen om Mesopotamië en Bagdad, dat in 1534 veroverd werd. In het noordwesten drongen de Osmanen door tot in Roemenië, Hongarije en uiteindelijk zelfs bijna Wenen. De Slag bij Mohács (1526) kan als een hoogtepunt van de Osmaanse veroveringen in Europa worden genoemd. De Krim werd veroverd waardoor de Zwarte Zee een Osmaanse binnenzee werd.

bewerk Kenmerken van het bestuur in het Ottomaanse Rijk

De sultan had absolute macht. Het rijk was islamitisch en werd wel gezien als voortzetting van eerdere, Arabische kalifaten, zodat ook de sultan wel werd beschouwd als kalief. De opvolging van sultans ging oorspronkelijk van vader op zoon, maar kon later ook van broer op broer of anders plaatsvinden. Dit veroorzaakte regelmatig dodelijke rivaliteit tussen potentiële opvolgers. De gebieden in, en ook vele rondom, het Ottomaanse Rijk betaalden schatting aan de sultan. Zoals tijdens eerdere Arabische kalifaten kregen christenen en joden een speciale status van dhimmi binnen het rijk. In feite had de Grieks-orthodoxe Kerk een aparte machtshiërarchie die gedeeltelijk los stond van het bestuur van de sultan.

Het rijk was vanaf 1864 onderverdeeld in vilajets (provincies) en deze in het algemeen weer in sandjaks.

Gebiedsuitbreiding 1481-1683

bewerk Het Ottomaanse Rijk en Europa

De overheersing van de Balkan en een deel van de rest van Oost-Europa vormt een belangrijk hoofdstuk in de Europese geschiedenis. Rond 1345 staken zij bij de Dardanellen over naar Europa. Langzaam maar zeker rukten de Ottomanen verder in Europa op. Onder sultan Murat I veroverden zij gebieden in Macedonië, Bulgarije en Servië, waarmee ze een zeer sterke aanwezigheid in Europa kregen. Sofia werd in 1385 veroverd, Thessaloniki in 1387, later werd ook Albanië veroverd. In de 15e eeuw gingen de veroveringen door, meer gebieden in onder andere Servië werden veroverd en in 1453 viel de Byzantijnse hoofdstad Constantinopel, dat de nieuwe hoofdstad van het Ottomaanse Rijk werd. Zelfs in Italië had het rijk in 1480 voor korte tijd een basis in Otranto.

In 1529 werd Wenen voor het eerst belegerd door de Ottomanen; door de winterkou en een pestepidemie moest dit beleg worden opgebroken. In 1558 hadden de Ottomanen de Balearen veroverd en geplunderd, en deden zelfs aanvallen op de Spaanse kust. De Balkan was al eerder grotendeels veroverd en kon nu worden gezien als springplank naar Italië. Het beleg van Malta (1565), dat verdedigd werd door de Hospitaalridders, moest na zware strijd door de Ottomanen worden opgebroken. Lange tijd werden de Ottomanen in Europa gezien als bedreiging voor het voortbestaan van het christendom, zodat er diverse militaire coalities tegen werden gesmeed. Spanje, dat in die tijd dankzij de zilver- en goudimport uit Amerika veel te besteden had, speelde hierbij een hoofdrol, zowel uit religieuze als geopolitieke motieven. De rivaliteit ter zee bereikte in 1571 een hoogtepunt in de Slag bij Lepanto, aan de Griekse oostkust. Het was een grote overwinning voor de 'Heilige Liga', maar die viel uiteen zodra de acute dreiging was afgewend; onderlinge rivaliteit van de christelijke mogendheden kreeg weer de overhand. De Ottomanen kregen daardoor nog de kans zich van 'Lepanto' te herstellen.

Doordat de Ottomanen het hele oostelijke Middellandse Zeegebied beheersten, hadden zij aanvankelijk een monopolie op de doorvoerhandel tussen Europa en Azië. De Venetiaanse handelaren die via de Levant handel dreven met India en China, konden daardoor hoge prijzen opgelegd worden op handelswaar zoals peper. De specerijen werden letterlijk peperduur. Dit leidde tot het zoeken naar alternatieve routes over zee naar de Indische specerijengebieden. Eerst werd de route rond Kaap de Goede Hoop (1488) ontdekt. Het zoeken naar een alternatieve, westwaartse route naar Oost-Azië leidde tot de ontdekking van Amerika (1492), wat onvermoede kansen voor Europese expansie bood. De Europese kolonisatie van andere delen van de wereld droeg bij aan het verval het Ottomaanse Rijk. De handel verschoof daardoor van Venetië en Genua eerst naar Lissabon en later naar Amsterdam en Londen. Het Ottomaanse Rijk verloor daarmee de controle op de handel tussen Europa en Oost-Azië, hoewel het nog wel de Venetiaanse kolonies Cyprus (1571) en Kreta (1669) veroverde.

In 1683 sloegen de Ottomanen opnieuw een beleg van Wenen. Na twee maanden wanhopige strijd werd de stad op het nippertje ontzet door een coalitie onder leiding van de Poolse koning Jan III Sobieski. De euforie was zo groot dat de samenwerking in 1684 werd geformaliseerd in een Heilige Alliantie, die tot aan de Vrede van Karlowitz in 1699 in de Grote Turkse Oorlog successen zou boeken in het terugdringen van het Ottomaanse rijk. In die periode zagen de Russen hun kans schoon en begonnen de Russisch-Turkse Oorlog (1686-1700), die echter maar zeer gedeeltelijk succes had, en voortijdig werd afgesloten met de Vrede van Constantinopel in 1700.

bewerk Het Ottomaanse Rijk en de Arabische Oemma

Een groot deel van de Arabische wereld werd veroverd door de Ottomanen: zij hingen zoals hun voorgangers de Seltsjoeken de islam aan, en gebruikten het Arabisch alfabet voor het Turks. De twee heilige steden van de islam, Mekka en Medina, werden onderdeel van het rijk, en als zodanig waren zij daar de beschermers van. Deze steden werden weliswaar door Hasjemitische sjarifs bestuurd, maar vielen bestuurlijk onder Damascus. Het was dan ook de taak van de gouverneur van Damascus om de jaarlijkse bedevaart naar Mekka in goede banen te leiden (de stad zelf was daar veel te arm voor). De gouverneurs van Caïro droegen verantwoordelijkheid voor pelgrimstochten vanuit Afrika tot het moment waarop deze Mekka of Medina bereikten.

Het bereik van de macht van de Ottomanen op het Arabisch Schiereiland was echter nogal beperkt. Ze beheersten slechts de kusten waarbij hun controle naar het zuiden steeds verder afnam. Feitelijk kwam het neer op een reeks geïsoleerde Ottomaanse garnizoenen in steden, oases en forten, of stammen die nominaal de Ottomaanse suzereiniteit erkenden. In het zuiden werd Jemen praktisch onafhankelijk onder een imam, en in Oman, Hadramaut en aan de zuidoever van de Perzische Golf hadden de Ottomanen feitelijk niets te vertellen. Het centrale gebied van het schiereiland, de Nadjd, werd ook ongemoeid gelaten, hoewel de Ottomanen later wel stammen daar steunden in hun strijd tegen de Wahhabitische Sauds.

bewerk Einde van het Ottomaanse Rijk

De Russische tsaren, tot dan in de verdediging, begonnen vanaf de tijd van Peter de Grote offensieve oorlogen tegen de Osmanen om Rusland tot de (ijsvrije) Middellandse Zee te kunnen uitbreiden. Gedurende de 18e eeuw wist het rijk zich nog goed staande te houden maar langzaam verloor het rijk toch het initiatief aan de opkomende Europese machten. In 1798 schokte Napoleon de islamitische wereld door in Egypte te landen. Slechts met Engelse hulp konden de Fransen worden verdreven. Europese machten als Frankrijk, Engeland, Oostenrijk en Rusland eisten en kregen meer en meer concessies: de zogenaamde capitulaties, die officieel dienden om de christenen te beschermen, maar feitelijk de buitenlandse invloed deden toenemen. Buitenlandse handelaren konden feitelijk buiten de wet opereren.

Het Ottomaanse Rijk heeft zijn ondergang grotendeels te wijten aan een reeks van sultans die niet meer zelf regeerden, maar hun grootvizier het werk lieten opknappen. Zelf zaten de sultans vaak jarenlang in hun eigen paleis in deze periode en hielden zich meestal alleen nog met hun persoonlijke pleziertjes bezig. Dat was een behoorlijk verschil met de sultans van de Ottomaanse bloeiperiode die toen zelf nog hun legers aanvoerden. Een ander gevolg was een steeds verdere afbrokkeling van het centrale gezag in delen van het rijk ten voordele van de lokale bestuurders (pasja's, beys, de Egyptische khedive, de Tunesische deys) die steeds meer macht naar zich toetrokken. Bovendien bleef het rijk in technologisch opzicht achter bij Europa, met alle economische en militaire gevolgen van dien. De Janitsaren, eens speerpunt van de macht van de sultan, kregen allerlei persoonlijke privileges en begonnen te delen in de rijkdom en macht. In de loop der tijd nam hierdoor hun efficiëntie meer en meer af, en ze werden het rijk tot last. Een omvangrijke en corrupte hofkliek, bestaande uit hoge ambtenaren, lokale bestuurders, hoge geestelijken, Janitsaren en ministers werkte iedere poging tot vernieuwing (o.a. de zogenaamde Tanzimaat) tegen.

In de loop van de 19e eeuw werd het rijk bekend als de zieke man van Europa. De Grieken kwamen in opstand en werden hierbij gesteund door de Fransen, de Britten en de Russen. Een gecombineerde Westers-Russische vloot bracht de Ottomanen in Slag van Navarino (1827) een zware nederlaag toe, waarbij ook de vloot van Mohammed Ali van Egypte, een vazal van de Ottomaanse sultan, zware verliezen leed. Deze eiste compensatie, maar kreeg die niet, waarop hij dan maar Syrië bezette en vandaar uit zelfs in oorlog raakte met de sultan. Dit alles zonder zich formeel af te scheiden van het Ottomaanse rijk. Het was duidelijk dat de Ottomanen geen partij meer waren voor de militair steeds meer overwicht krijgende Europeanen. Door de onderling rivaliserende Europeanen konden de Ottomanen hun bestaan nog rekken door, als er oorlog dreigde bondgenootschappen aan te gaan met de tegenstanders van de aanvaller. Maar ondertussen raakte het rijk financieel steeds afhankelijker van het Europese bankwezen. Er werd geleend op zeer ongunstige voorwaarden, waardoor het rijk soms maar 2/3 van de nominale lening in handen kreeg (de rest werd afgetrokken als rente/kosten). De gefinancierde projecten waren, meestal door de corruptie, niet winstgevend, en de schuld liep steeds verder op. Na een financiële crisis in 1876 moest het rijk zich onder curatele plaatsen. Dit leidde tot vergaande financiële bemoeienis van een Commissie voor de Aflossing van de Staatsschuld, die was opgericht ten behoeve van de buitenlandse crediteuren.

Aan het einde van de eeuw verloor het Ottomaanse Rijk uiteindelijk veel van zijn grondgebied in Europa. In 1878 werd het gedwongen Bosnië en Herzegovina, Roemenië, Servië, Bulgarije, Cyprus en andere gebieden op te geven. In de 20e eeuw kwamen een groep jonge officieren, de Jonge Turken genaamd, in opstand tegen hun bestuurders. Zij beloofden revolutionaire veranderingen zoals gelijkheid voor alle onderdanen (ook joden en christenen). Oostenrijk en Bulgarije maakten echter gebruik hiervan door respectievelijk Bosnië te annexeren en de volledige onafhankelijkheid uit te roepen, waardoor het bestuur weer verhardde en zich met name jegens christenen nog intoleranter opstelde.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog kozen de Ottomanen de kant van de Duitsers. De Britten wisten de steun van de Arabieren te winnen die genoeg hadden van de Turkse overheersing. De Engelse officier T.E. Lawrence wierp zich op als leider van Arabische guerrilla-strijders, en identificeerde zich meer met de Arabische zaak dan goed was voor zijn carrière, waarmee hij de bijnaam 'Lawrence of Arabia' verdiende. Er waren om de Arabieren te paaien, allerlei beloftes gedaan over zelfbestuur, die na de oorlog niet of nauwelijks werden waargemaakt. Bovendien werd de kiem gelegd voor het Arabisch-Israëlisch conflict, omdat tegelijkertijd aan de zionistische joden een thuisland werd beloofd in Palestina. Hoewel de Arabische inbreng gering was, betekende WO I het einde van de aanwezigheid van de Ottomanen in het Midden-Oosten. Dit leidde na de oorlog tot de vorming van de staten Irak, Libanon, Palestina, Syrië en Transjordanië. Deze vielen echter in Franse en Britse invloedssferen.
Ook Rusland verklaarde de oorlog aan het Ottomaanse Rijk en in het oosten van Anatolië kwam het tot gevechten. Hier vond ook de Armeense genocide plaats, waarbij naar schatting 1,5 miljoen Armeniërs om het leven gekomen zouden zijn. Tot op de dag van vandaag wordt door Turkije ontkend dat het hier om genocide ging; de vele doden zouden het gevolg zijn van het 'normale' oorlogsgeweld. De kwestie Armeense genocide wordt nog steeds betwist omdat er, volgens de Turkse visie, geen eenduidige bewijsmaterialen gevonden zijn. De massale deportatie van Armeniërs, zover deze al wordt erkend, zou in deze visie tot doel hebben gehad te voorkomen dat dezen de kant zouden kiezen van de Russische vijand ^[1].

In 1922 werd de laatste sultan, Mehmet VI Vahideddin, van de troon gestoten en werd de huidige staat Republiek Turkije gesticht door Mustafa Kemal Atatürk.

bewerk Literatuur (o.a.)

• Roger Crowley Empires of the sea: the final battle for the Mediterranean, 1521-1580, uitg. Faber and Faber, Londen (2008) ISBN 0-571-23230-2 en ISBN 978-0-571-23230-7
• M.Sükrü Hanioglu A brief history of the late Ottoman empire, uitg. Princeton University Press, Princeton (2008) ISBN 978-0-691-13452-9
• Suraiya Faroqhi The Ottoman Empire and the world around it, uitg. Tauris, Londen (2004, 2006)
• Stephen Turnbull The Ottoman Empire 1326-1699, uitg. Osprey, Oxford (2003) ISBN 1-8417-6569-4
• Selçuk Aksin Somel Historical dictionary of the Ottoman Empire, uitg. Scarecrow Press, Lanham MD (2003) ISBN 0-8108-4332-3
• Colin Imber The Ottoman Empire, 1300-1650: the structure of power, uitg. Palgrave Macmillan, Basingstoke (2002) ISBN 0-333-61386-4 en ISBN 0-333-61387-2
• Daniel Goffman The Ottoman Empire and early modern Europe, uitg. Cambridge University Press, Cambridge (2002) ISBN 0-521-45280-5 en ISBN 0-521-45908-7
• Joos Vermeulen Sultans, slaven en renegaten: de verborgen geschiedenis van het Ottomaanse rijk, uitg. Acco, Leuven (2001) ISBN 90-334-4598-0
• Justin McCarthy The Ottoman peoples and the end of empire, uitg. Arnold, Londen ISBN 0-340-70656-2 en ISBN 0-340-70657-0
• Kemal H. Karpat Ottoman past and today's Turkey, uitg. Brill, Leiden (2000) ISBN 90-04-11562-5
• Donald Quataert The Ottoman Empire, 1700-1922, uitg. Cambridge University Press, Cambdrige (2000) ISBN 0-521-63328-1 en ISBN 0-521-63360-5
• A.L. Macfie The end of the Ottoman Empire, 1908-1923, uitg. Longman, Londen (1998) ISBN 0-582-28762-6 en ISBN 0-582-28763-4
• Jason Goodwin Lords of the horizons: a history of the Ottoman Empire, uitg. Chatto & Windus, Londen (1998) ISBN 0-7011-3669-3
• Justin McCarthy The Ottoman Turks: an introductory history to 1923, uitg. Longman, Londen (1997) ISBN 0-582-25656-9 ISBN 0-582-25655-0
• Andrew Wheatcroft The Ottomans: dissolving images (1993, 1995)
• Cemal Kafadar Between two worlds: the construction of the Ottoman State, uitg. University of California Press, Berkeley (1995) ISBN 0-520-08807-7 en ISBN 0-520-20600-2
• Halil Inalcik An economic and social history of the Ottoman Empire, 1300-1914, uitg. Cambridge University Press, Cambridge (1994) ISBN 0-521-34315-1
• Alan Palmer The decline and fall of the Ottoman Empire (1992, 1993)
• Re¸sat Kasaba The Ottoman empire and the world economy: the nineteenth century, uitg. State University of New York Press, Albany NY (1988)

ISBN 0-88706-804-9 en ISBN 0-88706-805-7

• Ernst Werner Die Geburt einer Grossmacht, die Osmanen (1300-1481): ein Beitrag zur Genesis des türkischen Feudalismus, uitg. Böhlaus Nachfolger, Weimar (1966, 1985)
• József Matuz Das Osmanische Reich: Grundlinien seiner Geschichte, uitg. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt (1985) ISBN 3-534-05845-3
• Gernot Heiss & Grete Klingenstein Das Osmanische Reich und Europa, 1683 bis 1789: Konflikt, Entspannung, und Austausch, uitg. Oldenbourg, München (1983) ISBN 3-486-51911-5
• Stanford Shaw History of the Ottoman empire and modern Turkey, 2 delen, Cambridge University Press, Cambridge (1976, 1977)
• Kemal H. Karpat The Ottoman state and its place in world history, uitg. Brill, Leiden (1974) ISBN 90-04-03945-7
• Halil Inalcik The Ottoman Empire: the classical age, 1300-1600, uitg. Weidenfeld and Nicolson, Londen (1973)ISBN 0-297-99490-5
• Bernard Lewis Istanbul and the civilization of the Ottoman empire, uitg. University of Oklahoma Press, Norman OK (1963) ISBN 0-8061-1060-0
• William Miller The Ottoman empire 1801-1913, uitg. Cambridge University Press, Cambridge (1913)
• Joseph von Hammer-Purgstall Geschichte des Osmanischen Reiches, 10 delen, uitg. Hartleben, Pest (1827-1835)

bewerk Zie ook

• Geschiedenis van Turkije
• Ottomaanse dynastie
• Seltsjoeken
• Turkije
• Vrede van Karlowitz

bewerk Externe links

• (en) 450+ Ottomaanse Rijk
• (en) Miniatures and pictures of Ottomans (politic, social life and military)

bewerk Referenties

1. ^ . documentaire Andere Tijden, VPRO